سهم ایران از دریای خزر | واقعیت پشت ادعای واگذاری خزر به روسیه

به گزارش شمانیوز، بحث درباره سهم ایران از دریای خزر بار دیگر به یکی از موضوعات داغ فضای خبری و شبکه‌های اجتماعی تبدیل شده است. برخی کاربران مدعی‌اند تصویب کنوانسیون آکتائو، سهم ایران را به 13 درصد کاهش می‌دهد و برخی دیگر از «واگذاری دریای خزر به روسیه» سخن می‌گویند.

بررسی متن کنوانسیون و اظهارات رسمی نشان می‌دهد در این سند، هیچ عددی با عنوان سهم 13 درصدی ایران درج نشده است. از سوی دیگر، عدد 50 درصد نیز در معاهدات سال‌های 1921 و 1940 میان ایران و اتحاد شوروی به‌عنوان سهم مالکیت ایران ذکر نشده بود.

ماجرای سهم 13 درصدی ایران از دریای خزر چیست؟

عدد 13 درصد بیشتر از محاسباتی به دست آمده که تقسیم خزر را بر اساس طول سواحل، شکل جغرافیایی ساحل کشورها یا روش خط میانی بررسی می‌کنند. ساحل ایران در جنوب خزر حالتی مقعر دارد و استفاده صرف از خط میانی طبیعی می‌تواند محدوده کمتری را برای ایران ایجاد کند.

با وجود این، چنین محاسبه‌ای به معنای پذیرش رسمی سهم 13 درصدی نیست. تعیین حدود بستر و زیربستر میان ایران، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان هنوز به توافق‌های جداگانه دوجانبه یا سه‌جانبه نیاز دارد.

آیا ایران قبلاً 50 درصد دریای خزر را در اختیار داشت؟

ادعای سهم 50 درصدی ایران از این واقعیت تاریخی شکل گرفته که پیش از فروپاشی اتحاد شوروی، فقط ایران و شوروی کشورهای ساحلی خزر بودند. معاهدات آن دوران حقوقی مانند کشتیرانی برابر و بهره‌برداری مشترک از بخش‌هایی از پهنه آبی را به رسمیت می‌شناختند.

با این حال، در متن این معاهدات تقسیم مالکیت خزر به دو سهم مساوی یا تعیین مرز 50 درصدی دیده نمی‌شود. پس از فروپاشی شوروی نیز چهار کشور روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان در کنار ایران قرار گرفتند و تدوین یک رژیم حقوقی جدید ضروری شد.

کنوانسیون آکتائو چه چیزی را تعیین می‌کند؟

کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر در سال 1397 به امضای پنج کشور ساحلی رسید. دولت اخیراً این سند را با قید یک‌فوریت برای تصویب به مجلس فرستاده است. چهار کشور دیگر آن را تصویب کرده‌اند و اجرایی شدن کامل کنوانسیون به تصویب هر پنج کشور نیاز دارد.

این سند چارچوب کلی استفاده از آب‌های خزر، کشتیرانی، ماهیگیری، حفاظت محیط‌زیست و مسائل امنیتی را مشخص می‌کند؛ اما درصد دقیق سهم کشورها از بستر و زیربستر را تعیین نکرده است.

نگرانی اصلی درباره منابع نفت و گاز خزر چیست؟

بخش مهم اختلافات نه بر سر سطح آب، بلکه درباره بستر و زیربستر دریای خزر است؛ جایی که ذخایر نفت و گاز قرار دارد. روسیه، قزاقستان و جمهوری آذربایجان پیش‌تر بخش‌هایی از بستر شمالی را با توافق‌های جداگانه میان خود تقسیم کرده‌اند.

اما مرزبندی بخش جنوبی میان ایران، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان هنوز نهایی نشده است. به همین دلیل، منتقدان می‌گویند مجلس باید پیش از تصویب کنوانسیون، تضمین‌های روشن‌تری درباره خط مبدأ، اصل انصاف و منافع ایران در منابع بستر دریافت کند.

در مقابل، موافقان تصویب معتقدند کنوانسیون سهم ایران را تعیین نمی‌کند و می‌تواند با جلوگیری از حضور نظامی کشورهای غیرساحلی، امنیت مرزهای شمالی ایران را تقویت کند.

آیا دریای خزر به روسیه فروخته شده است؟

تعبیر «فروش خزر به روسیه» از نظر حقوقی دقیق نیست. روسیه یکی از پنج کشور ساحلی است و کنوانسیون آکتائو نیز با امضای هر پنج کشور تنظیم شده است. در این سند هیچ بندی درباره واگذاری بخشی از قلمرو یا حقوق ایران به روسیه دیده نمی‌شود.

با این حال، منتقدان نسبت به قدرت بیشتر روسیه و دیگر کشورهای شمال خزر در توافق‌های پیشین هشدار می‌دهند و خواستار شفاف‌سازی کامل دولت درباره آثار حقوقی تصویب کنوانسیون هستند.

مجلس درباره کنوانسیون خزر چه تصمیمی می‌گیرد؟

لایحه کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر در مرداد 1405 به مجلس ارسال شده، اما تصویب نهایی آن هنوز انجام نشده است. نمایندگان می‌توانند مفاد سند، حق شرط‌های احتمالی، وضعیت خط مبدأ و تأثیر آن بر مذاکرات آینده ایران را بررسی کنند.

بنابراین، انتشار مطالبی با عنوان «تصویب قطعی سهم 13 درصدی ایران» در شرایط فعلی زودهنگام است. نتیجه نهایی به تصمیم مجلس و سپس مذاکرات تکمیلی ایران با همسایگان جنوبی خزر بستگی دارد.

جمع‌بندی؛ سهم واقعی ایران از خزر چقدر است؟

در حال حاضر نمی‌توان یک عدد قطعی را به‌عنوان سهم نهایی ایران از تمام دریای خزر اعلام کرد. قلمرو آبی، منطقه ماهیگیری، بستر، زیربستر و منابع انرژی هرکدام قواعد متفاوتی دارند و همه آنها با یک درصد واحد قابل بیان نیستند.

عدد 13 درصد در کنوانسیون آکتائو ثبت نشده و ادعای مالکیت قطعی 50 درصدی ایران نیز در متن معاهدات تاریخی دیده نمی‌شود. مسئله تعیین‌کننده برای منافع ایران، نحوه مرزبندی بستر جنوبی و توافق بر سر منابع نفت و گاز خواهد بود.

سؤالات پرتکرار درباره سهم ایران از دریای خزر

آیا سهم ایران از دریای خزر رسماً 13 درصد شده است؟

خیر؛ عدد 13 درصد در کنوانسیون آکتائو ذکر نشده و مرزبندی بستر جنوبی هنوز نهایی نشده است.

آیا ایران قبلاً 50 درصد دریای خزر را داشت؟

در معاهدات تاریخی عدد 50 درصد به‌عنوان سهم مالکیت ایران ثبت نشده بود؛ هرچند ایران و شوروی از برخی حقوق برابر در کشتیرانی و بهره‌برداری برخوردار بودند.

آیا کنوانسیون خزر در مجلس تصویب شده است؟

این لایحه به مجلس ارسال شده است، اما تا زمان تنظیم این گزارش، تصویب نهایی آن اعلام نشده است.

منبع خبر: متن کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر، اظهارات سخنگوی وزارت امور خارجه و گزارش بررسی لایحه در مجلس