سهم ایران از دریای خزر کم میشود؟ ۵ ابهام مهم کنوانسیون خزر
به گزارش شمانیوز، لایحه مربوط به کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر پس از گذشت حدود هشت سال از امضای آن، برای تصویب نهایی به مجلس شورای اسلامی ارسال شده است. یکفوریت بررسی این لایحه نیز به تصویب رسیده و اکنون نمایندگان باید درباره یکی از حساسترین پروندههای حقوقی و راهبردی ایران تصمیمگیری کنند.
زاویه اصلی این گزارش برخلاف بحثهای روز گذشته، پاسخدادن به این پرسش نیست که «سهم ایران دقیقاً چند درصد است»؛ بلکه موضوع مهمتر این است که با تصویب کنوانسیون چه چیزهایی قطعی میشود و چه تصمیمهای مهمی همچنان به مذاکرات آینده موکول خواهد شد؟
کنوانسیون خزر چه چیزی را مشخص کرده است؟
متن کنوانسیون برای آبهای سرزمینی، منطقه ماهیگیری، دریانوردی و حضور نظامی کشورهای غیرساحلی قواعدی تعیین کرده است؛ اما تقسیم نهایی بستر، زیربستر و منابع نفت و گاز را به توافقهای بعدی میان کشورهای دارای سواحل مجاور یا مقابل واگذار میکند.
| موضوع | آنچه در کنوانسیون آمده | وضعیت نهایی |
|---|---|---|
| آبهای سرزمینی | حداکثر 15 مایل دریایی از خط مبدأ | قاعده کلی مشخص شده است |
| منطقه ماهیگیری | 10 مایل دریایی پس از آبهای سرزمینی | حق انحصاری صید برای کشور ساحلی |
| پهنه مشترک آبی | آبهای خارج از مناطق ماهیگیری | برای استفاده کشورهای ساحلی باز است |
| بستر و زیربستر | تعیین حدود با توافق کشورهای مجاور و مقابل | هنوز نهایی نشده است |
| خطوط مبدأ مستقیم | روش تعیین باید در توافق جداگانه مشخص شود | به مذاکرات آینده وابسته است |
| نیروهای نظامی خارجی | حضور نیروهای مسلح غیرساحلی ممنوع است | در متن کنوانسیون تصریح شده است |
آیا بخشی از دریای خزر به روسیه واگذار میشود؟
در متن کنوانسیون هیچ بندی وجود ندارد که درصد مشخصی از دریای خزر را از ایران جدا کرده و به روسیه واگذار کند. همچنین روسیه بهعنوان دریافتکننده بخشی از آبهای ایران معرفی نشده است. بنابراین تعبیر «واگذاری سهم ایران به روسیه» با متن فعلی کنوانسیون انطباق دقیقی ندارد.
با این حال، نگرانی منتقدان را نیز نمیتوان صرفاً با این جمله کنار گذاشت؛ زیرا نتیجه واقعی تقسیم منابع به نحوه ترسیم خطوط مبدأ و توافقهای آینده درباره بستر و زیربستر بستگی دارد. به بیان ساده، کنوانسیون درصد را مشخص نکرده، اما چارچوبی میسازد که مذاکرات بعدی درون آن انجام خواهد شد.
راز عددهای 50، 20 و 13 درصد چیست؟
سه عدد متفاوت درباره سهم ایران از دریای خزر در رسانهها و شبکههای اجتماعی تکرار میشود؛ در حالی که هیچکدام در متن کنوانسیون آکتائو بهعنوان سهم نهایی ایران ثبت نشدهاند.
| عدد مطرحشده | مبنای طرح عدد | وضعیت حقوقی |
|---|---|---|
| 50 درصد | برداشت تاریخی از مشترکبودن خزر میان ایران و شوروی | در معاهدات پیشین، درصد 50 بهصراحت ثبت نشده بود |
| 20 درصد | تقسیم مساوی میان پنج کشور ساحلی | یک مطالبه یا فرمول سیاسی است، نه سهم قطعی کنوانسیون |
| حدود 13 درصد | برخی برآوردهای جغرافیایی براساس خطوط میانی | در متن کنوانسیون بهعنوان سهم ایران درج نشده است |
در حال حاضر نمیتوان با قطعیت گفت سهم ایران از تمام آب، بستر، زیربستر، منابع نفتی و ماهیگیری دریای خزر یک عدد واحد مانند 13، 20 یا 50 درصد است. هر یک از این حوزهها تابع قواعد و توافقهای متفاوتی است.
5 پرسشی که مجلس باید پیش از رأی نهایی پاسخ دهد
- روش دقیق ترسیم خط مبدأ ایران چه زمانی نهایی میشود؟
خط مبدأ نقطه شروع محاسبه آبهای سرزمینی است و شکل ساحل ایران میتواند بر نتیجه نهایی اثر مستقیم داشته باشد. - وضعیت نامساعد جغرافیایی ساحل ایران چگونه جبران خواهد شد؟
در کنوانسیون به لزوم توجه به وضعیت نامساعد کشورهایی با شکل ساحلی خاص اشاره شده، اما سازوکار عددی اجرای آن هنوز روشن نیست. - خط قرمز ایران در تقسیم بستر و منابع انرژی چیست؟
میدانهای نفت و گاز در بستر و زیربستر قرار دارند و تقسیم آنها با محدوده آبهای سرزمینی یک موضوع کاملاً یکسان نیست. - توافقهای بعدی دوباره به مجلس ارائه میشوند؟
نمایندگان باید مشخص کنند توافقهای تکمیلی درباره خط مبدأ و تحدید حدود با چه سطحی از نظارت قانونی تصویب خواهند شد. - تصویب کنوانسیون چه تعهدی برای مذاکرات آینده ایجاد میکند؟
باید روشن شود آیا مفاد سند قدرت چانهزنی ایران را افزایش میدهد یا در برخی بخشها دامنه گزینههای مذاکره را محدود میکند.
مهمترین امتیاز امنیتی کنوانسیون خزر
یکی از مهمترین بندهای کنوانسیون، ممنوعیت حضور نیروهای مسلح کشورهای غیرساحلی در دریای خزر است. همچنین دریانوردی در این پهنه آبی به کشتیهای تحت پرچم پنج کشور ساحلی محدود میشود؛ موضوعی که از دید موافقان، میتواند مانع حضور نظامی قدرتهای فرامنطقهای در مرزهای شمالی ایران شود.
اهمیت امنیت دریای خزر طی ماههای اخیر بیشتر شده است. پیشتر نیز شمانیوز در گزارشهایی به موضوع استفاده نظامی روسیه از دریای خزر و پیامدهای امنیتی آن پرداخته بود.
آیا با تصویب کنوانسیون سهم ایران فوراً تغییر میکند؟
خیر؛ تصویب کنوانسیون بهخودیخود به معنای تعیین فوری یک درصد نهایی برای ایران نیست. تقسیم بستر و زیربستر باید در توافقهای جداگانه با کشورهای دارای سواحل مجاور و مقابل انجام شود و روش خطوط مبدأ مستقیم نیز به موافقتنامهای جداگانه میان پنج کشور نیاز دارد.
به همین دلیل، مهمترین مرحله پرونده خزر احتمالاً پس از تصویب کنوانسیون آغاز میشود؛ مرحلهای که در آن دیپلماتها و کارشناسان حقوقی باید درباره خطوط دقیق، منابع انرژی و حقوق اقتصادی ایران مذاکره کنند.
چرا بستر دریای خزر اهمیت اقتصادی دارد؟
بخش مهمی از حساسیت افکار عمومی به منابع احتمالی نفت و گاز دریای خزر مربوط است. تعیین محدوده بستر و زیربستر مشخص میکند هر کشور در چه مناطقی حق اکتشاف، حفاری و بهرهبرداری اقتصادی خواهد داشت.
شمانیوز پیشتر در گزارشی به فعالیتهای اکتشافی نفت ایران در دریای خزر پرداخته است؛ موضوعی که نشان میدهد اختلافات حقوقی این دریا فقط سیاسی نیست و میتواند آثار اقتصادی بلندمدتی داشته باشد.
کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر سهم 13، 20 یا 50 درصدی را برای ایران تثبیت نکرده و در متن آن نیز واگذاری بخشی از دریای خزر به روسیه دیده نمیشود. با این حال، تعیین خط مبدأ و تقسیم بستر و زیربستر همچنان حلنشده باقی مانده است. بنابراین رأی مجلس پایان پرونده سهم ایران نیست؛ بلکه میتواند آغاز مرحله حساستری از مذاکرات حقوقی و اقتصادی باشد.
0 دیدگاه