اشعه فرابنفش چه ضرری دارد و چگونه در امان باشید؟

هم‌زمان با تداوم گرمای شدید در تهران، احتمال افزایش شدت تابش اشعه فرابنفش یا UV نیز نگرانی‌های تازه‌ای درباره سلامت شهروندان ایجاد کرده است. گزارش‌های هواشناسی از ورود کشور به گرم‌ترین هفته سال و افزایش تابش فرابنفش خبر می‌دهند و بر استفاده از وسایل محافظتی، به‌ویژه برای افرادی که در فضای باز فعالیت می‌کنند، تأکید دارند.

بر اساس توصیه‌های پزشکی، کودکان، سالمندان، بیماران مزمن، افرادی که داروهای حساس‌کننده پوست به نور مصرف می‌کنند و کارکنان فضای باز باید در روزهای گرم با احتیاط بیشتری تردد کنند. در این میان باید میان دو خطر متفاوت، یعنی گرمای شدید و اشعه فرابنفش تمایز قائل شد؛ دمای بالا خطر گرمازدگی را افزایش می‌دهد، اما شدت UV لزوماً تابع مستقیم دمای هوا نیست و حتی در روزهای خنک یا نیمه‌ابری نیز می‌تواند بالا باشد.

چرا اشعه فرابنفش خطرناک است؟

اشعه فرابنفش بخشی از تابش خورشید است که با چشم دیده نمی‌شود، اما تماس بیش از اندازه با آن می‌تواند موجب آفتاب‌سوختگی، پیری زودرس پوست، آسیب چشمی و افزایش احتمال ابتلا به سرطان‌های پوست شود. سازمان جهانی بهداشت، تماس بیش از حد با UV را عامل آسیب به پوست، چشم و سیستم ایمنی معرفی کرده است.

تابش فرابنفش معمولاً با استفاده از «شاخص UV» اعلام می‌شود. در مقیاس بین‌المللی، اعداد 1 و 2 کم‌خطر، 3 تا 5 متوسط، 6 و 7 زیاد، 8 تا 10 بسیار زیاد و عدد 11 به بالا در محدوده «شدید» یا «فوق‌العاده خطرناک» قرار می‌گیرد. از شاخص 3 به بالا، استفاده از پوشش مناسب و محافظت از پوست و چشم ضروری است.

مطالعه‌ای که وضعیت تابش فرابنفش تهران را طی سال‌های 1393 تا 1402 بررسی کرده، نشان داده است که شاخص UV پایتخت در ماه‌های گرم افزایش می‌یابد و در بخشی از روزهای سال به محدوده حدود 11 می‌رسد. بیشترین شدت تابش نیز معمولاً در فصل گرم و میان ساعات 11 تا 16 ثبت می‌شود. این داده مربوط به الگوی بلندمدت تهران است و نباید بدون اندازه‌گیری روزانه، به‌عنوان عدد قطعی شاخص امروز تلقی شود.

کودکان چرا آسیب‌پذیرترند؟

سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که کودکان و نوجوانان به دلیل ساختار پوست و چشم خود، نسبت به آثار زیان‌بار اشعه فرابنفش حساس‌تر هستند. میزان بیشتری از UV می‌تواند به شبکیه چشم کودکان برسد و آفتاب‌سوختگی در دوران کودکی نیز احتمال بروز سرطان پوست در سال‌های بعد را افزایش می‌دهد.

نوزادان زیر شش ماه نباید در معرض مستقیم نور شدید خورشید قرار بگیرند. کودکان بزرگ‌تر نیز هنگام خروج از خانه باید از لباس پوشیده، کلاه لبه‌دار، عینک آفتابی استاندارد و ضدآفتاب مناسب سن خود استفاده کنند.

والدین نباید تصور کنند که قرار گرفتن کودک در سایه به معنای حذف کامل خطر است؛ بخشی از تابش UV از سطوح اطراف منعکس می‌شود و همچنان می‌تواند به پوست و چشم برسد.

سالمندان در معرض خطر ترکیبی گرما و تابش خورشید

آسیب‌پذیری سالمندان بیشتر به اثر هم‌زمان گرمای شدید، کم‌آبی بدن، بیماری‌های قلبی، تنفسی یا کلیوی و مصرف بعضی داروها مربوط است. بدن افراد مسن معمولاً توان کمتری برای تنظیم دما دارد و به همین دلیل احتمال گرمازدگی و تشدید بیماری‌های زمینه‌ای در آنان بیشتر است.

از سوی دیگر، آسیب ناشی از اشعه فرابنفش در طول زندگی تجمع پیدا می‌کند. سالمندانی که سابقه ضایعات پوستی، جراحی آب‌مروارید، بیماری‌های چشمی یا مصرف داروهای خاص دارند، بهتر است درباره میزان مجاز حضور در آفتاب با پزشک خود مشورت کنند.

ساعات خطرناک تابش در تهران

شدت UV معمولاً از اواخر صبح افزایش می‌یابد و حوالی میانه روز به بالاترین حد می‌رسد. در فصل گرم تهران، بازه تقریبی ساعت 11 تا 16 پرخطرترین زمان برای حضور طولانی در فضای باز محسوب می‌شود. شهروندان، به‌ویژه کودکان، سالمندان و بیماران، بهتر است کارهای غیرضروری خود را به ساعات ابتدایی صبح یا بعد از کاهش تابش در عصر موکول کنند.

کارگران ساختمانی، مأموران خدمات شهری، پیک‌ها، رانندگان موتورسیکلت، دستفروشان، ورزشکاران و افرادی که فعالیت روزانه آنان در فضای باز انجام می‌شود، در معرض تماس طولانی‌تری با تابش خورشید قرار دارند و باید زمان استراحت در سایه، آب آشامیدنی و وسایل محافظتی مناسب برای آنان فراهم شود.

راه‌های محافظت از اشعه فرابنفش

شهروندانی که ناچار به خروج از خانه هستند، بهتر است این اقدامات را جدی بگیرند:

تا حد امکان بین ساعت 11 تا 16 در فضای بسته یا سایه بمانند.
از لباس‌های سبک، نخی، آستین‌بلند و پوشیده استفاده کنند.
کلاه لبه‌دار بپوشند تا صورت، گوش‌ها و گردن در سایه قرار گیرد.
از عینک آفتابی استاندارد دارای محافظ UVA و UVB استفاده کنند.
ضدآفتاب طیف‌گسترده را روی بخش‌های بدون پوشش پوست بمالند و بر اساس دستور محصول، به‌ویژه پس از تعریق، تمدید کنند.
برای کودکان و سالمندان آب کافی همراه داشته باشند و منتظر احساس تشنگی نمانند.
کودکان یا سالمندان را حتی برای مدت کوتاه داخل خودروی خاموش و بسته تنها نگذارند.

سازمان‌های بهداشتی تأکید دارند که استفاده از ضدآفتاب به‌تنهایی کافی نیست و باید همراه با سایه، لباس پوشیده، کلاه و عینک استاندارد باشد.

چه زمانی باید به مراکز درمانی مراجعه کرد؟

قرمزی و درد شدید پوست، ایجاد تاول یا تورم، تهوع، سرگیجه، ضعف، سردرد، گرفتگی عضلات و احساس گرمای غیرعادی می‌تواند نشانه آفتاب‌سوختگی شدید یا بیماری ناشی از گرما باشد.

بروز گیجی، اختلال در تکلم، کاهش سطح هوشیاری، تشنج یا دمای بسیار بالای بدن از علائم احتمالی گرمازدگی شدید است و یک وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود. در چنین شرایطی باید فرد را سریعاً به محل خنک منتقل کرد و با اورژانس تماس گرفت.

هشدار نهایی به خانواده‌ها

با توجه به تداوم گرمای شدید و افزایش تابش خورشید، خانواده‌ها باید برنامه رفت‌وآمد کودکان و سالمندان را مدیریت کنند. پارک، خرید، ورزش و فعالیت‌های غیرضروری بهتر است به ابتدای صبح یا ساعات پایانی روز منتقل شود.

همچنین لازم است سالمندانی که تنها زندگی می‌کنند، به‌طور مرتب از سوی اعضای خانواده یا همسایگان بررسی شوند؛ زیرا گرمای شدید ممکن است بیماری‌های قلبی، تنفسی، کلیوی و دیابت را تشدید کند.

جمع‌بندی: اشعه فرابنفش پدیده‌ای غیرعادی یا تازه نیست، اما شدت بالای آن در ماه‌های گرم می‌تواند در صورت بی‌احتیاطی، آسیب‌های جدی ایجاد کند. کاهش حضور در ساعات اوج تابش، استفاده هم‌زمان از لباس، کلاه، عینک و ضدآفتاب و مراقبت ویژه از کودکان و سالمندان، مؤثرترین راه کاهش خطر است.