نخ‌های سیاه، روایتگر هویت سیستان؛ هنری که می‌تواند شغل بسازد

به گزارش شمانیوز، در سیستان هنر فقط چیزی برای تماشا نیست؛ بخشی از زندگی و هویت مردم است. در میان این میراث، سیاه‌دوزی با نخ‌های سیاه بر پارچه، نقش‌هایی را شکل می‌دهد که ریشه در طبیعت، فرهنگ و سبک زندگی مردم این سرزمین دارد؛ هنری که سال‌ها توسط زنان سیستانی حفظ و نسل‌به‌نسل منتقل شده است.

از یک هنر سنتی تا کسب‌وکارهای کوچک

مریم رضایی، فعال حوزه صنایع‌دستی، با اشاره به بیش از یک دهه فعالیت خود در زمینه سیاه‌دوزی گفت: بیش از 10 سال است که همراه خواهرش طاهره رضایی در زمینه طراحی و تولید لباس‌های اجتماعی با استفاده از این هنر فعالیت می‌کند.

او افزود: آشنایی با سیاه‌دوزی از طریق دوره‌های فنی و حرفه‌ای شکل گرفت و همان زمان مشخص شد هنری ریشه‌دار در سیستان وجود دارد که سال‌ها مورد کم‌توجهی قرار گرفته است.

رضایی یکی از ویژگی‌های مهم سیاه‌دوزی را ذهنی بودن طرح‌ها دانست و توضیح داد که اگرچه خطوط اولیه روی پارچه مشخص می‌شود، بخش مهمی از نقش توسط هنرمند و بر اساس ذهنیت و خلاقیت او شکل می‌گیرد. بسیاری از این نقوش نیز از طبیعت پیرامون سیستان الهام گرفته شده و هرکدام می‌توانند روایتگر بخشی از فرهنگ و زندگی مردم منطقه باشند.

این هنرمند با اشاره به تولید بیش از 500 تا هزار اثر در طول سال‌های فعالیت خود گفت: این آثار شامل لباس‌های زنانه و مردانه، لباس‌های محلی، امروزی، اجتماعی و اداری و همچنین اکسسوری‌هایی مانند گوشواره و گردن‌بند بوده است.

رضایی همچنین از کسب چهار نشان ملی در جشنواره‌های مختلف و ثبت برند «کیوان نور» در حوزه طراحی لباس خبر داد و گفت مؤسسه مد و لباس نیز با هدف آموزش تخصصی طراحی لباس با سیاه‌دوزی به ثبت رسیده است.

به گفته او، تاکنون بیش از 700 تا 800 هنرجو در زابل، مناطق حاشیه‌ای و روستاهای اطراف آموزش دیده‌اند و بسیاری از آنان اکنون به‌صورت مستقل فعالیت و برای خود کسب‌وکارهای کوچک ایجاد کرده‌اند.

سیاه‌دوزی در جست‌وجوی نسل جدید

رضایی معتقد است برای ماندگاری این هنر نباید تنها به شیوه‌های سنتی اکتفا کرد. او گفت: زمانی که مشخص شد حتی بخشی از جوانان سیستانی با سیاه‌دوزی آشنایی ندارند، تلاش شد نقوش و دوخت‌های اصیل با نیاز و سلیقه نسل امروز پیوند بخورد و لباس‌هایی طراحی شود که هم امروزی و زیبا باشند و هم هویت سیستانی خود را حفظ کنند.

با این حال، کاهش نمایشگاه‌ها، افت گردشگری و شرایط اقتصادی و اجتماعی کشور در سال‌های اخیر بازار این هنر را با دشواری مواجه کرده است.

رضایی تأکید کرد که سیاه‌دوزی فقط ظرفیت اشتغال برای زنان ندارد و می‌تواند در حوزه تأمین مواد اولیه، تولید، بسته‌بندی، فروش و عرضه، فرصت‌های شغلی مستقیم و غیرمستقیم برای دیگران نیز ایجاد کند.

او پیشنهاد کرد دستگاه‌های اجرایی از تولیدات بومی در هدایای سازمانی استفاده کنند و محصولاتی مانند کیف‌های پارچه‌ای نیز جایگزین بخشی از مصرف پلاستیک شود؛ اقداماتی که به گفته او، در صورت استمرار می‌تواند بازار گسترده‌ای در داخل و خارج از کشور ایجاد کند.

سالانه 70 گواهینامه مهارتی برای سیاه‌دوزی

صادق میرحسینی، سرپرست اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی زابل نیز سیاه‌دوزی را یکی از کهن‌ترین و اصیل‌ترین هنرهای سنتی سیستان دانست و گفت نقوش آن متأثر از طبیعت، فرهنگ بومی و ویژگی‌های قومی منطقه شکل گرفته است.

او افزود: سیاه‌دوزی نوعی سوزن‌دوزی سنتی است که بیشتر برای تزئین پیش‌سینه و سرآستین لباس استفاده می‌شود و در آن عمدتاً نخ سیاه، به‌ویژه نخ ابریشمی، به کار می‌رود.

میرحسینی با اشاره به برنامه‌های آموزشی میراث‌فرهنگی گفت: سالانه نزدیک به 70 گواهینامه مهارتی در رشته سیاه‌دوزی صادر می‌شود و تاکنون کارگاه‌های متعددی در زابل راه‌اندازی شده است. به گفته او، بیش از 800 نفر در این حوزه فعالیت دارند و طی سال‌های گذشته موفق به دریافت مجوز تولید شده‌اند.

بازار متمرکز؛ حلقه گمشده فروش صنایع‌دستی زابل

رئیس اداره میراث‌فرهنگی زابل یکی از مشکلات اصلی هنرمندان را پراکندگی کارگاه‌ها و نبود فضای متمرکز برای عرضه محصولات دانست و گفت رایزنی‌هایی برای ساماندهی بازارچه سنتی زابل انجام شده است.

بر اساس این برنامه، در صورت خروج برخی واحدها از بازارچه، اولویت واگذاری فضا با هنرمندان و فعالان صنایع‌دستی معرفی‌شده از سوی میراث‌فرهنگی خواهد بود.

میرحسینی معتقد است ایجاد بازار متمرکز می‌تواند دسترسی گردشگران به 

صنایع‌دستی را آسان‌تر کرده و به افزایش فروش و رونق اقتصادی هنرمندان کمک کند. همچنین پیگیری‌هایی برای ایجاد فضای جدید عرضه و جذب حمایت‌های مالی در حال انجام است.

تسهیلات تا سقف 5 میلیارد تومان برای کارگاه‌های گروهی

میرحسینی درباره حمایت‌های مالی نیز گفت میزان تسهیلات به نوع مجوز و ساختار فعالیت هنرمندان بستگی دارد و در صورت تشکیل کارگاه‌های گروهی و دریافت مجوزهای مربوط، امکان استفاده از تسهیلات با سقف بالاتر فراهم می‌شود.

به گفته او، سقف تسهیلات در برخی طرح‌ها می‌تواند به 5 میلیارد تومان برسد و میراث‌فرهنگی آمادگی دارد هنرمندان واجد شرایط را برای دریافت این تسهیلات معرفی کند.

او همچنین بیمه هنرمندان را یکی دیگر از ظرفیت‌های حمایتی دانست و تأکید کرد استفاده از بیمه، تسهیلات و ایجاد بازار فروش می‌تواند به تثبیت فعالیت هنرمندان و حفظ هنرهای بومی کمک کند.

وقتی سیاه‌دوزی از لباس سنتی به مدرن می‌رسد

میرحسینی با تأکید بر ظرفیت سیاه‌دوزی در طراحی لباس گفت استفاده خلاقانه از نقوش سنتی این هنر در پوشاک مدرن می‌تواند ضمن حفظ هویت فرهنگی، زمینه تولید محصولات خلاقانه و معرفی فرهنگ سیستان را در سطح ملی و بین‌المللی فراهم کند.

او با اشاره به پیشینه تمدنی سیستان افزود: بسیاری از جلوه‌های هنر و فرهنگ این منطقه ریشه در گذشته‌ای دور دارد و هدف میراث‌فرهنگی، حفظ و احیای هنرهای سنتی، توسعه اقتصادی صنایع‌دستی، افزایش خلاقیت و ایجاد فرصت‌های اشتغال است.

میرحسینی در پایان بر ضرورت انجام مطالعات علمی برای حفظ و توسعه تکنیک‌ها و نقوش سیاه‌دوزی تأکید کرد و گفت استفاده خلاقانه از این ظرفیت در پوشاک معاصر می‌تواند هم به توسعه صنایع‌دستی و تولید پوشاک ایرانی ـ اسلامی کمک کند و هم زمینه معرفی فرهنگ اصیل سیستان را در سطح ملی و بین‌المللی فراهم آورد.
علی رمضانپور