سرخه؛ جایی که جاده ابریشم، عرفان و کویر به هم می‌رسند

به گزارش شمانیوز، شهرستان سرخه در استان سمنان و حدود 20 کیلومتری مرکز استان قرار دارد و در پهنه‌ای میان دامنه‌های البرز و دشت‌ها و کویرهای جنوب استان واقع شده است. قرار گرفتن این منطقه در مسیرهای ارتباطی تاریخی شرق و غرب ایران، از گذشته به آن جایگاهی ویژه بخشیده و آثار متعددی از دوره‌های مختلف تاریخی را در خود جای داده است.

قدیمی‌ترین اشاره مکتوب شناخته‌شده به سرخه نیز به ابن‌رسته بازمی‌گردد که در کتاب «الاعلاق النفیسه» از آبادی «سُره» در کنار سمنان یاد کرده است؛ روایتی که نشان می‌دهد این منطقه از دیرباز در شبکه آبادی‌ها و مسیرهای ارتباطی قومس حضور داشته است.

سرزمینی میان کوه و کویر

سرخه دارای یک شهر و دو دهستان هفدر و لاسجرد است و روستاهایی همچون افتر، مؤمن‌آباد، لاسجرد، اروانه، بیابانک، صوفی‌آباد، ایج و جوین را دربرمی‌گیرد.

تنوع جغرافیایی شهرستان از کوهستان‌های شمال تا پهنه‌های کویری جنوب، زمینه شکل‌گیری جاذبه‌های متنوع طبیعی را فراهم کرده است. در کنار آن، گویش‌های سرخه‌ای، افتری، مؤمن‌آبادی، لاسجردی و بیابانکی، بخشی از تنوع فرهنگی و زبانی این منطقه را حفظ کرده‌اند.

جایی که عارفان تاریخ در آن آرام گرفته‌اند

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فرهنگی سرخه، پیوند آن با عرفان و شخصیت‌های برجسته تاریخی است.

آرامگاه شیخ علاءالدوله بیابانکی سمنانی در روستای صوفی‌آباد، از مهم‌ترین جاذبه‌های عرفانی شهرستان است. این عارف برجسته دوره ایلخانی، در بنایی متعلق به اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری آرام گرفته است؛ بنایی که بعدها خانقاهی نیز به آن افزوده شد و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

آرامگاه شیخ محمود مزدقانی در روستای مؤمن‌آباد نیز از دیگر بناهای شاخص تاریخی منطقه است که به دوره ایلخانی نسبت داده شده و معماری آن شامل ایوان، گنبدی رفیع، غلام‌گردش و چله‌خانه‌های متعدد است.

از کاروانسرای صفوی تا خانه حاکم قاجار

در میان آثار تاریخی سرخه، کاروانسرای لاسجرد جایگاه ویژه‌ای دارد؛ بنایی از دوره صفوی که در مسیر تاریخی شرق و غرب ایران و راه زیارتی خراسان قرار گرفته است. این کاروانسرای دوایوانی دارای حیاطی وسیع و 24 حجره است و یکی از نمونه‌های شاخص معماری کاروانسرایی منطقه به شمار می‌رود.

در مرکز شهر نیز خانه حاج حشمت‌اللشکر، یادگاری از دوره قاجار، قرار دارد. این مجموعه در گذشته بسیار گسترده‌تر بوده و علاوه بر خانه‌های مسکونی، دارالحکومه، باغ، حمام و مدرسه را شامل می‌شده است. امروز دو خانه از آن مجموعه باقی مانده و بادگیرهای دوقلو و تزئینات معماری آن، جلوه‌ای از سازگاری معماری سنتی با اقلیم گرم و خشک منطقه را نشان می‌دهد.

مسجد جامع و چهل‌ستون نیز از مهم‌ترین بناهای مذهبی و تاریخی شهر سرخه است. این مجموعه در بافت تاریخی شهر قرار گرفته و مسجد چهل‌ستون آن با ستون‌های هشت‌ضلعی آجری و طاق‌های جناقی شناخته می‌شود. از 40 ستون تاریخی بنا، 32 ستون باقی مانده است.

در کنار آن، مسجد امام هادی(ع)، مسجد امام حسین(ع)، حمام بیرون دژ و آب‌انبار بیرون دژ نیز از دیگر آثار تاریخی شهر هستند.

بقعه‌هایی که با باور مردم زنده مانده‌اند

سرخه تنها به معماری و بناهای تاریخی محدود نمی‌شود. بقعه پیر غریب در ورودی شهر، نمونه‌ای از پیوند میراث تاریخی با باورهای مردمی است؛ مکانی که در روایت‌های محلی، مردم برای گشایش مشکلات به آن متوسل می‌شده‌اند. این بنا در فهرست آثار ملی ایران نیز ثبت شده است.

امامزاده عبدالله و اسماعیل، بقعه امام‌زاده چهار تن ایج، بقعه امام‌زاده شاه محمد زید و امامزاده شیخین نیز از دیگر بناهای مذهبی و تاریخی شهرستان هستند که بیشتر آنها به دوره قاجار منسوب شده‌اند.

غاری که برای دامداران «سردخانه طبیعی» بود

اما سرخه چهره‌ای دیگر نیز دارد؛ چهره‌ای که در دل طبیعت شکل گرفته است.

مغار افتر در روستای افتر، یکی از نمونه‌های منحصربه‌فرد پیوند طبیعت با زندگی روزمره مردم منطقه است. این غار در گذشته برای نگهداری فرآورده‌های لبنی دامداران استفاده می‌شده و شرایط دمایی آن امکان حفظ محصولات را فراهم می‌کرده است. طول مغار حدود 302 متر است و سکوهای طبیعی سنگی در آن برای قرار دادن فرآورده‌های لبنی مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند.

این ویژگی، مغار افتر را به نمونه‌ای قابل توجه از دانش بومی و سازگاری انسان با محیط طبیعی تبدیل کرده است.

از حیات وحش خنار تا چشمه‌های معدنی

در شمال شهرستان، منطقه شکارممنوع خنار در دامنه‌های البرز قرار گرفته و با پوشش گیاهی متنوع و گونه‌هایی مانند باریجه، ارس، زرشک و آویشن شناخته می‌شود. گرگ، روباه، گربه وحشی، شغال، خوک وحشی، کل و بز و قوچ و میش نیز از گونه‌های جانوری این منطقه هستند.

چشمه‌های معدنی نیز بخش دیگری از ظرفیت طبیعی سرخه‌اند. مجموعه چشمه‌های آبگرم در حدود 35 کیلومتری شمال‌شرقی شهر قرار دارد و چشمه تلخاب در نزدیکی لاسجرد نیز به دلیل ترکیبات گوگردی و آب تلخ و غیرقابل شرب خود شناخته می‌شود.

چشمه‌های شاهزاده محمد زید(ع) و امام‌زاده عبدالله(ع) نیز از دیگر چشمه‌های منطقه هستند که علاوه بر مصارف محلی، مورد توجه گردشگران قرار دارند.

میراثی که هنوز زندگی می‌کند

ظرفیت‌های سرخه به آثار ثبت‌شده محدود نیست. آسیاب‌های تاریخی، خانه‌های قدیمی، محراب سلجوقی جوین، قلعه‌های تاریخی جهان‌آباد، بیابانک و لاسجرد، کویر جنوب سرخه، قنات‌ها، یخچال‌های طبیعی و چشمه‌های متعدد، بخش دیگری از این میراث را تشکیل می‌دهند.

در کنار این جاذبه‌ها، خرسک‌بافی، قالی‌بافی، گلیم‌بافی، حوله‌بافی، جاجیم‌بافی و روفرشی‌بافی، بخشی از صنایع‌دستی شهرستان را تشکیل می‌دهند. خربزه، انار، انجیر، بادام، گردو، سیب، گلابی، لبنیات، نان محلی و شیرمال نیز از محصولات و سوغات شناخته‌شده سرخه هستند.

آنچه سرخه را متفاوت می‌کند، کنار هم قرار گرفتن همین عناصر است؛ کاروانسرای صفوی، آرامگاه عارفان، مسجدهای تاریخی، غار طبیعی، چشمه‌های معدنی، کوه و کویر، روستاهای تاریخی و هنر و خوراک بومی.

مجموعه‌ای که نشان می‌دهد سرخه فقط مقصدی برای عبور از مسیر سمنان نیست؛ بلکه می‌تواند روایتی چندلایه از تاریخ، عرفان، طبیعت و زندگی ایرانی باشد؛ روایتی که هنوز در بناها، روستاها و شیوه زندگی مردم این سرزمین ادامه دارد.

علی رمضانپور